Terug naar het keuzemenu van de pausen

Pius V

Ditmaal werden er geen bakstenen meer uit de muren van de Sixtijnse kapel gehaald. Beschermd tegen politieke druk - maar niet tegen de almachtige invloed van kardinaal Borromeus - koos het conclaaf, dat sinds 19 december 1565 bijeen was, op 7 januari Michel Ghislieri tot paus. De 18de, op zijn verjaardag, werd hij gekroond als paus Pius V.

Deze paus werd op 4 augustus 1712 heilig verklaard. In schril contrast met zijn hedonistische voorgangers was hij uiterst streng voor zichzelf. De Kerk moest toegeven dat hij haar een uitstekende dienst had bewezen door zelf de decreten van het concilie van Trente toe te passen. Hoewel de ascetische instelling van deze paus algemeen erkend werd, heeft de historicus er evenveel moeite mee kenmerken van Christus terug te vinden in het pathologische fanatisme van deze inquisiteur als in het sybaritisch gedrag van de pausen uit de renaissance. Rome was ooit bijna een Babylon, maar onder Pius V werd het een klooster, ja, zelfs een verbeteringsgesticht.

Michele Ghislieri werd in 1504 geboren in Bosco, in de Savoye. Voordat hij op zijn 15de intrad bij de dominicanen was hij een geitenhoeder. Op zijn 24ste werd deze man, die strikt alle regels opvolgde, tot priester gewijd en tot lesgever in de theologie benoemd. In Pavia en later in Como werd hij vertrouwd gemaakt met de methoden van de inquisitie, die in eerste instantie het protestantse Zwitserland viseerde. Daarbij wekte hij zoveel haat op, dat hij zich soms in alleenstaande boerderijen in veiligheid moest brengen. Had er ooit niet een hertog mee gedreigd hem in een put te werpen?

Het was Paulus IV, de verschrikkelijke Carafa, zelf nog die Michele Ghislieri op basis van zijn reputatie in 1557 tot kardinaal en grootinquisiteur in Rome benoemde. Hij was zo streng dat Pius IV zich ongerust begon te maken en vond dat men hem zijn taak maar beter kon afnemen. Hij verplaatste hem naar het bisdom Mondovi, maar tijdens de reis werd hij door struikrovers van al zijn bagage beroofd, waardoor de paus medelijden met hem kreeg en hem naar Rome terughaalde. Nog steeds in ongenade leefde hij daar enige tijd volledig geïsoleerd. Na die 'tocht door de woestijn' besloot Carolus Borromeus hem tot 'zijn man' of beter, 'zijn paus' te maken. Met zo'n persoonlijkheid kon de 'restauratie' alleen maar zegevieren.

Bij de ambtsaanvaarding van de nieuwe paus werd de toon al onmiddellijk gezet: alle feestelijkheden werden afgelast en het aldus gespaarde geld onder de armen verdeeld. Onder zijn pausgewaden bleef hij zijn monnikspij dragen. Hij bleef zijn gebeden zeggen, hield zich aan zijn gebruikelijke onthouding, zette zijn pelgrimstochten naar de zeven kerken van Rome voort en spoorde het goede volk aan tot godsvrucht door meditatie... en door de lange witte baard van de aartsvader.

Bij zijn aankomst op het Vaticaan concentreerde Pius V zich meteen op zijn werk. Elke dag vaardigde hij nieuwe decreten uit. Klerken mochten niet meer deelnemen aan banketten, spelen en schouwspelen. Bisschoppen die meer dan een maand uit hun bisdom afwezig waren, werden afgezet. Priesters moesten opgeleid worden in seminaries en zich voeden met de theologie van de Heilige Thomas van Aquino. In september 1566 verscheen de 'Catechismus van het Concilie van Trente', die in alle pastorijen aanwezig moest zijn. Op 9 juli 1568 werd het lezen van het nieuwe brevier verplicht. Tenslotte werd in 1570 de misliturgie eenvormig gemaakt aan de hand van het nieuwe missaal. Dit beruchte missaal zou vier eeuwen later door Paulus VI worden ingetrokken en aan de basis liggen van de conservatieve revolte en het schisma van monseigneur Lefèbvre.

Vanuit Rome volgde Pius V het religieuze beleid van Europa van zeer nabij. Hij controleerde of keizer Maximiliaan II het katholieke geloof wel trouw bleef, richtte onophoudelijk waarschuwingen tot Catharina de Medici omdat ze zich te veel omringde met hugenoten, steunde de hertog van Alva en zijn 'bloedrechtbanken' in de Spaanse Nederlanden en veroordeelde met klem het onderricht van Baius aan de Leuvense universiteit. Op 25 februari 1570 werd koningin Elisabeth van Engeland door de bul 'Regnans in excelsis' in de ban gedaan en de onderdanen van het koninkrijk ontslagen van hun gehoorzaamheidsplicht.

De strijd tegen de ketterij bleef deze ex-grootinquisiteur in zijn greep houden. Zijn richtlijnen aan Filips II bezorgde iedereen rillingen: 'Geen medelijden! Geen verzoeningen meer! Roei diegenen uit die zich onderwerpen. En degenen die zich verzetten. Vervolg ze tot het uiterste, dood en verbrand ze, zet alles in vuur en vlam en wreek de Heer!' Dat waren de instructies van deze plaatsvervanger van een Christus, die ooit vroeg de nog smeulende wiek niet te doven en die verklaarde dat de terugkeer van een enkele zondaar Hem meer vreugde bezorgde dan het trouwe geloof van 99 rechtschapen burgers.

In zijn houding tegenover lichtekooien volgde hij al evenmin het voorbeeld van Christus. Hij bande ze uit Rome. Zo ontnam hij deze ongelukkige vrouwen elke vorm van bescherming en vielen ze in handen van struikrovers, die tot hun laatste geldstuk afnamen, hen in de Tiber wierpen of in de grootste ontbering langs de weg lieten sterven. De tussenkomst van edellieden en ambassadeurs was nodig om de paus tot enig medelijden te bewegen: uiteindelijk mochten ze de stad weer in. Wel bracht hij ze onder in een speciaal aan hen voorbehouden wijk. Wanneer ze deze om welke reden ook verlieten, wachtte hen alleen nog de zweep en verbanning.

Overspelige vrouwen stond eveneens een openbare kastijding te wachten. Heiligschennis op zondag of op een feestdag werd bestraft. Hetzelfde gold voor buitenechtelijke relaties of godslastering. De repressie controleerde alles. Reeds tijdens het eerste jaar van zijn pontificaat legde hij de eerste steen van het nieuwe inquisitiepaleis. Na de dood van Paulus IV had het volk het vorige immers totaal verwoest.

Op 7 oktober 1571 bezorgde de overwinning van Lepanto hem de grootste voldoening van zijn leven. Die overwinning was te danken aan de bekwaamheid van Don Juan van Oostenrijk en de verpletterende overmacht van zijn vloot. Maar de paus schreef ze voornamelijk toe aan het bidden van de rozenkrans!

Pius V stierf op 1 mei 1572. Hij had de Kerk onomkeerbaar op een nieuw spoor gezet. Er drongen zich ongetwijfeld krachtige maatregelen op. Toch had hij er beter aan gedaan te luisteren naar meer gematigde religieuzen, die hem aanraadden zijn inquisitie wat te milderen! De Romeinen verweten hem van hun stad een klooster te willen maken. De Vlamingen begrepen niet waarom hij de hertog van Alva zo onvoorwaardelijk steunde en heel wat Engelse katholieken betaalden de overdreven en anarchistische maatregelen die hij tegen hun vorstin trof met hun leven. Toch werd hij heilig verklaard... Wie zou niet willen weten volgens welke criteria dit werd beslist?

Terug naar het keuzemenu van de pausen