Terug naar het keuzemenu van de pausen

Clemens VIII

Met drie verkiezingen in een jaar werden conclaven stilaan een vermoeiende bezigheid: in ieder geval moest de kandidaat gezond genoeg zijn om het een pontificaat van redelijke duur volte houden. Dat was trouwens het enige punt waar de 52 kardinalen het eens over waren. Voor de rest waren de standpunten zo verdeeld dat er twee groepen in twee parallelle conclaven bijeenkwamen. Op 30 januari 1592 werd dan toch een akkoord bereikt: men stemde voor Ippolito Aldobrandini, de allerlaatste van de lijst die Filips II had opgelegd. Politiek gezien was het een goede keuze.

Aldobrandini werd op 24 februari 1536 in Fano uit een Florentijnse familie geboren. Sixtus V stelde hem eerst aan tot kardinaal en later tot pauselijk legaat in Polen. Zijn hele loopbaan bracht hij door in dienst van de curie. Dank zij zijn ruime ervaring op administratief en politiek vlak veroverde hij een eervolle plaats in de geschiedenis van de pausen.

Op 9 februari 1592 werd Clemens VIII gekroond. Hij leefde volgens de geest van de hervorming van Trente: een streng tafelregime, trouw aan de gebedsuren, viering van de mis en een regelmatige biecht. Hij ondernam niets tegen zijn neiging tot weelderige voorstellingen en carnavaleske feestelijkheden, omdat hij oordeelde dat ze door hun religieuze thema's een heilig karakter hadden.

Zijn eerste ernstige inbreng tot de vooruitgang van de Kerk bestond in een diepgaande rationalisatie van de curie. Het werd een korps van ambtenaren die hun werk ten dienste van een steeds meer centraliserende instelling zeer doeltreffend behartigden.

Het tweede positieve punt was de evolutie van het beleid van Rome tegenover Frankrijk. Op 25 juli 1593 bekeerde Hendrik IV zich tot het katholicisme. Hierdoor kon de paus hem steunen en zo de invloed van Spanje enigszins afzwakken. Clemens VIII erkende Hendrik van Navarra als de wettige soeverein van Frankrijk, wat Filips II dwong hetzelfde te doen. De relaties tussen Spanje en Rome werden gespannen.

Op 1 april 1598 erkende Frankrijk door het edict van Nantes het katholicisme als staatsgodsdienst. De protestanten mochten vrij hun godsdienst belijden. Op 2 mei werd het verdrag van Vervins ondertekend, zodat Frankrijk en Spanje weer vrede konden sluiten. Als dank voor zijn steun liet Hendrik IV de paus toe Ferrara opnieuw bij de pauselijke Staten op te nemen.

Twee grote processen waren nefast voor de populariteit van de paus. Op 11 september 1599 werd Beatrice Cenci, een jonge schoonheid van 22 jaar, in Rome onthoofd, samen met haar zuster Lucrezia. Hun vader, een perverse en brutale kerel, hield hen jaren aan een stuk samen met hun moeder gevangen in zijn fort in Rieti, waar hij zijn vrouw martelde en zijn dochters misbruikte.

Op een dag slaagden de meisjes erin een einde te maken aan de hel door het monster om het leven te brengen. De plaatsvervanger van Christus aanvaardde echter geen enkele verzachtende omstandigheid en liet zijn rechtbank de twee vadermoordenaressen folteren, waarna hij hen de doodstraf oplegde. Toen de hoofden van de twee ongelukkige meisjes voor de bijl gingen, werd het volk razend en lynchte het de beul omdat het zijn verontwaardiging niet op de paus zelf kon uitwerken.

Vijf maanden later, op 17 februari 1600, stierf Giordano Bruno op de brandstapel, midden op het 'Campo de' Fiori'. Deze eminente dominicaan had Europa doorkruist als voorvechter van de vrijheid van denken. Genève, Londen en Parijs hadden zijn verhandelingen gelezen en naar zijn Latijnse komedies geluisterd. Hij beging echter een fout: zich in Venetië te vertonen. Daar viel hij in handen van de inquisitie, die hem naar Rome bracht en op de pijnbank legde. Hij had het gewaagd kritiek te uiten op de absolute macht van de paus en op zijn zin voor luxe. Zo'n stoutmoedigheid kon alleen maar het werk zijn van een ketter. Na zeven jaar gevangenis werd hij verbrand.

Deze twee executies werden de paus bij het begin van dit Heilig Jaar niet in dank afgenomen. Clemens VIII deed zijn best om alle mogelijke inkomstenbronnen uit die periode van economische en religieuze hoogconjunctuur te benutten om weer in de gunst van de Romeinen te komen. Hierdoor verminderden de inkomsten van het jubileum, maar bleef er toch meer dan voldoende over voor de bouw van het rijkelijke paleis dat de paus voor zichzelf als 'zomerverblijf op het Quirinaal liet bouwen. Hij wachtte zelfs niet tot het volledig af was om er zijn intrek te nemen en het met uitzonderlijke pracht te decoreren.

Dat was niet de enige paradox in het leven van deze paus die prat ging op een sobere levenswijze. Deze man, die voor zijn verkiezing zoveel kritiek had geuit op het nepotisme, benoemde zijn twee neven Cinzio en Pietro Aldobrandini tot kardinaal. Hij zette ze allebei aan het hoofd van het staatssecretariaat en kende hun een hoge rente toe. De zoon van een derde neef werd op zijn veertiende eveneens tot het kardinalaat verheven. Zoveel was duidelijk, dat de strenge hervorming van Trente de 'hogere standen' nog niet had bereikt.

Jichtaanvallen stelden Clemens VIII hoe langer hoe meer op non-activiteit. Hij stond er echter op de rechtbank van de inquisitie voor te zitten. Gedurende een van deze zittingen werd hij door een beroerte getroffen, waarna hij op 8 maart 1605 overleed. Sommigen zagen hierin de hand van God, die op die manier de onfortuinlijke Giordano Bruno wreekte.

Terug naar het keuzemenu van de pausen