Terug naar het keuzemenu van de pausen

Clemens V

Fransman

ca. 1264 - 1314

194ste paus

Regeerde van 5juni 1305 tot 20 april 1314

Met het pontificaat van Clemens V begon de zeventig jaar durende "Babylonische ballingschap" van de pausen in het Franse Avignon. Clemens V werd geboren als Bertrand de Got en was aartsbisschop van Bordeaux toen hij op 5 juni 1305 in Perugia tot paus werd gekozen. Daaraan was een impasse van elf maanden voorafgegaan tussen enerzijds de kardinalen die voor Bonifatius VIII en tegen koning Filips IV van Frankrijk waren, en anderzijds de pro-Franse en anti-Bonifatius gezinde kardinalen die zich verbonden hadden met de Colonna. Dat de pro-Franse kardinalen zo talrijk vertegenwoordigd waren op het conclaaf, was onder meer veroorzaakt door de aanstelling van zeven Fransen tot kardinaal door Caelestinus V (29 augustus tot 13 december 1294); Caelestinus V had bij die gelegenheid geen eigen keuze gemaakt maar alleen de twaalf door Karel II van Anjou, koning van Napels, voorgestelde kandidaten (waaronder dus zeven Fransen) benoemd... Bertrand de Got raakte uiteindelijk gekozen doordat de Bonifatius-aanhangers ten langen leste in eigen gelederen een scheuring zagen ontstaan. Hij koos de naam Clemens V uit waardering voor paus Clemens IV (1265 -1268), die ook een Fransman was geweest.

Eerst was Clemens V van plan zich in Vienne te laten kronen, waar hij de vrede tot stand hoopte te kunnen brengen tussen de Engelse en Franse koning, wat de weg zou kunnen vrijmaken voor een nieuwe kruistocht om de heilige plaatsen in Palestina van de moslims te bevrijden. Maar koning Filips IV had andere ideen; in plaats van een kroning in Vienne werd Clemens V in aanwezigheid van Filips IV op 15 november gekroond in Lyon, zon vijf maanden na zijn verkiezing (omdat hij bij zijn verkiezing al bisschop was, begon zijn pontificaat niet met zijn kroning tot paus maar met zijn verkiezing). Zoals veel andere pausen had Clemens V geen sterke gezondheid toen hij aan zijn ambt begon. Hij had kanker en kon daardoor soms maanden niet in het openbaar verschijnen.

Een maand na zijn kroning benoemde de nieuwe paus tien kardinalen waarvan n Engelsman en negen Fransen (vier van die Fransen waren neven van hem...), wat de invloed van de Italiaanse kardinalen op de volgende conclaven nog verzwakte en de weg opende voor een hele rist opeenvolgende Franse pausen. Na de eerste jaren van zijn pontificaat te hebben rondgetrokken in de Provence en Gascogne, met name in Poitiers (1307-1308), vestigde Clemens V zich ten slotte met de Curie in de priorij van de dominicanen in Avignon, omdat deze stad niet aan de Franse koning toebehoorde maar aan zijn vazallen, de koningen van Napels uit het huis van Anjou, en omdat Avignon een vlotte verbinding had met de zee. Hij woonde ook in Venaissin (dat pauselijk gebied was).

Ondertussen voerde Filips IV de druk weer op om een algemeen concilie te houden met de bedoeling zijn oude tegenstander Bonifatius VIII te laten veroordelen. Na lange tijd te hebben geaarzeld gaf de paus tenslotte toe en ging hij ermee akkoord het concilie op 2 februari 1309 te openen. In 1311 werd de paus gedwongen de koning zijn zin te geven: de Colonna-kardinalen die door Bonifatius VIII in de ban waren geslagen, moesten volledig gerehabiliteerd worden; de verliezen van de Colonna-familie moesten integraal worden gecompenseerd; alle officile handelingen van Bonifatius VIII tegen Franse belangen moesten ongeldig worden verklaard; de leider van de gewapende aanval op Bonifatius bij Anagni moest worden vrijgesproken. Op 27 april 1311 verscheen een pauselijke bul Rex gloriae, waarin Filips werd geprezen om zijn ijver om de dode paus aan te vallen. Tenslotte werd Caelestinus V, de bejaarde paus die Bonifatius uit het ambt verwijderd had, op 5 mei 1313 heilig verklaard.

Maar Filips IV wou meer... Omdat hij zijn zinnen had gezet op de rijkdom van de tempeliers, een religieuze orde die zich inzette voor de bevrijding van de heilige plaatsen in Palestina uit de handen van de moslims, had hij hen bij hun terugkeer uit het Heilig Land in oktober 1307 laten arresteren en onder folteringen bekentenissen afgedwongen. Die bekentenissen werden overgemaakt aan Clemens V met het verzoek de orde te veroordelen. Na een aanvankelijke aarzeling riep de paus een concilie bijeen in Vienne (oktober 1311 - mei 1312), waarop de orde van de tempeliers door de paus werd opgeheven. De paus bepaalde wel dat het hele (en indrukwekkend grote) bezit van de tempeliers moest worden overgedragen aan de ridders van Sint-Jan in Jeruzalem (de hospitaalridders, die nu Maltezer ridders heten), maar in werkelijkheid behield koning Filips IV hun bezit om zijn lege schatkist te vullen. Een tweede voordeel voor de Franse koning was dat er een paramilitaire organisatie uitgeschakeld was die aan zijn gezag ontsnapte...

Clemens V bracht een compromis tot stand in het geschil tussen de conventuelen (de gematigde franciscanen) en de spiritualen (de radicale franciscanen) in de orde van de minderbroeders. Ter bevordering van het missiewerk in het verre oosten stichtte hij leerstoelen voor oosterse talen in Parijs, Oxford, Bologna en Salamanca. Ook stichtte hij de universiteiten van Orlans en Perugia en publiceerde hij de decreten van het concilie van Vienne met een bundeling van zijn eigen decretalen en die van zijn twee voorgangers in n band. Deze uitgave staat bekend als de Constitutiones Clementinae (Bepalingen van Clemens) en maakten deel uit van het Corpus Juris Canonici, de voorloper van het Wetboek van Canoniek Recht uit 1917. Tijdens zijn pontificaat ging de centralisatie van het kerkelijk bestuur verder. Benoemingen in beneficies (als gunst geschonken kerkelijke ambten die aan de benoemde inkomsten opleverden) werden voorbehouden aan de paus, wat het gezag van de paus aanzienlijk versterkte: wiens brood men eet, diens woord men spreekt...

Tijdens zijn pontificaat werden er ook andere, minder opvallende besluiten genomen. In 1306 schorste Clemens bijvoorbeeld Robert van Wilchelsea als aartsbisschop van Canterbury omdat hij door de Engelse koning Eduard I werd beschuldigd van verraad vanwege zijn steun aan Bonifatius VIII. Twee jaar later werd Robert echter op verzoek van Edward II in zijn ambt hersteld. In 1306 excommuniceerde Clemens ook Robert I Bruce van Schotland voor de moord op een oude vijand, Red Comyn, en zette hij twee Schotse bisschoppen af vanwege hun steun aan de rebellen. Het jaar daarop vond hij een oplossing voor de langdurige controverse over de kroon van Hongarije.

Nadat de Duitse keizer Hendrik VII in 1313 was gestorven, gaf de paus zijn beroemde bul Pastoralis cura uit die zelfs nog verder ging dan de buitensporige aanspraken van Bonifatius VIII met betrekking tot het pauselijk gezag. De paus, zo stelde Clemens V, staat boven de keizer en in tijden waarin de kroon vacant is, heeft de paus het recht de plaatsvervangers van de keizer te benoemen. Daarop benoemde hij Robert van Napels tot plaatsvervanger van de keizer voor Itali.

Clemens V stierf op weg naar zijn geboorteplaats Villandraut op 20 april 1314 aan maagkanker in Roquemaure bij Carpentras. Tegen de tijd dat hij stierf, was de pauselijke schatkist uitgeput door overdreven persoonlijke uitgaven. Hij werd begraven in de parochiekerk van UzPs, zon vijf kilometer van zijn geboorte- plaats. Een monument dat daar tot zijn nagedachtenis was opgericht, werd twee eeuwen later door de calvinisten vernield.

Terug naar het keuzemenu van de pausen