4. I, CLAUDIUS: HISTORISCHE ACHTERGROND

Om enigszins de politieke achtergrond van de televisieserie te begrijpen, is enig inzicht in de elementen die de Republiek ten val gebracht hebben en de basis legden voor het nieuwe staatsbestel (het keizerrijk, of het principaat) onontbeerlijk.

Drie bloedige burgeroorlogen (Marius-Sulla, Caesar-Pompeius en Octavianus-Antonius) bezegelden de uitholling van de republikeinse instellingen en voornamelijk dan van de senaat doordat de overwinnaars van de laatste confrontaties (Caesar en Octavianus) naar een middel zochten om hun persoonlijke alleenheerschappij te vestigen binnen het kader van de nog steeds prestigieuze, maar machteloos geworden republikeinse instellingen. Daarbij was Caesar, na zijn overwinning op Pompeius, erg roekeloos en heel voortvarend te werk gegaan. Hij had zich laten benoemen tot dictator voor het leven, en had op de koop toe alle andere belangrijke ambten naar zich toe getrokken. Zodoende had hij de invloed van senatoren en ridders volledig uitgeschakeld, maar dat leidde onvermijdelijk tot een samenzwering tegen hem, die op 15 maart 44 voor Christus met succes werd uitgevoerd. In de Curia Pompeia werd Caesar door 23 dolksteken geveld, en zo werd duidelijk dat de tijd nog niet rijp was voor de dictatuur van één man, waarbij al het bestaande van tafel werd geveegd. Octavianus, de geadopteerde zoon en erfgenaam van Caesar, had deze les goed begrepen...

Toen hij met de hulp van Agrippa de partij van Antonius en Cleopatra definitief had uitgeschakeld in de zeeslag van Actium op 2 september 31 voor Christus, ging hij voorzichtiger te werk om nieuwe machtsverhoudingen op te bouwen. Zijn belangrijkste ingreep lag in het feit dat alle militaire aangelegenheden volledig onttrokken werden aan de bevoegdheid van de senaat en de volksvergadering.

Als onbetwist leider van het leger droeg hij de titel van Imperator wat later in de provincies werd vertaald als 'drager van onbegrensde en universele macht'. Nog belangrijker was dat de senaat zelf aan Octavianus voorstelde een nieuwe naam en een nieuwe titel te kiezen in 27 voor Christus; Octavianus koos als naam Augustus (de verhevene), en als titel princeps (eerste burger). Om deze reden wordt de nieuwe staatsvorm dan ook beter principaat genoemd dan keizerrijk.

Aangezien Augustus geen koningstitel droeg en dus ook geen dynastie kon stichten, was zijn opvolging niet automatisch binnen zijn familie geregeld. In de praktijk moest dus elke keizer tijdens zijn leven een opvolger klaarstomen, die door de senaat zou kunnen aanvaard worden, en juist hierdoor werd de deur wagenwijd opengezet voor een genadeloze strijd tussen allen die zich voor het keizerlijk purper uitverkoren voelden.

Hier begint ook het tragische verhaal van keizer Claudius: een aaneenschakeling van intriges, kuiperijen en moorden, ingegeven door een niet te stillen machtshonger.

Toen Augustus in 14 na Christus stierf, had hij slechts één natuurlijk kind: Julia, geboren uit zijn eerste huwelijk met Scribonia, lid van een machtige familie. Op de dag dat Julia geboren werd, liet Augustus zich van Scribonia scheiden, waarbij hij Julia meenam... Dat heeft Scribonia hem nooit vergeven, en achter de schermen bleef zij vechten om de zonen van Augustus' tweede vrouw, Livia, de weg naar de troon te versperren. Deze Livia (uit de machtige familie van de Claudii) was om zuiver opportunistische redenen met Augustus getrouwd; uit haar eerste huwelijk (met Tiberius Claudius Nero) had ze al twee zonen: Tiberius en Drusus.

Zij had, als mooie en verstandige vrouw, vlug begrepen dat ze Tiberius slechts op de keizerstroon kon krijgen als ze erin slaagde om alle andere pretendenten uit te schakelen. Ze zorgde er zelfs voor dat haar tweede zoon uit haar eerste huwelijk, Drusus, die te veel sympathie koesterde voor de Republiek, geen kans kreeg zijn droom (het herstel van de Republiek) te verwezenlijken...

Augustus van zijn kant gaf de voorkeur aan Marcellus als opvolger, de intelligente en populaire zoon van zijn zuster Octavia. Toen hij Marcellus ook liet huwen met zijn dochter Julia, was voor iedereen duidelijk wie de volgende keizer zou worden. Livia legde zich echter niet bij deze gang van zaken neer en bereidde zich voor op een lange en meedogenloze strijd om alle mogelijke troonpretendenten van de Julia-clan uit te schakelen. Achtereenvolgens verdwenen volgende rivalen van het toneel: Marcellus; Agrippa (vriend en strijdmakker van Augustus); Gaius, Lucius en Postumus Agrippa (zonen van Julia); Germanicus (Julia's schoonzoon). Uiteindelijk naderde Livia haar doel zeer dicht toen ze een huwelijk tussen Tiberius en Julia kon bewerken, ondanks het feit dat die na korte tijd een hartgrondige hekel aan mekaar kregen... Toen Augustus in verdachte omstandigheden stierf, werd Livia's droom werkelijkheid: Tiberius werd de nieuwe keizer.

Het duurde echter niet lang of Tiberius kwam in conflict met zijn bemoeizieke moeder. Tiberius vreesde ook een machtsgreep vanwege senatoren, wat leidde tot "zuiveringen": wrede en waanzinnige moordpartijen. Uiteindelijk trok Tiberius zich terug op het eiland Capri, waar hij zich relatief veilig voelde en wegzonk in een nooit eindigende orgie van drank, spel en seksuele uitspattingen.

Het beheer van de staatszaken had hij jarenlang overgelaten aan Aelius Seianus, hoofd van de pretoriaanse wacht (een soort lijfwacht van de keizer). Toen Livia overleed, kwam Tiberius niet eens naar haar begrafenis. Maar ook Tiberius had een opvolger nodig. Seianus had gedacht dat hij die rol kon spelen, maar had dat met de dood bekocht: hij had immers de zoon van Tiberius uit de weg geruimd... Nu kwamen alleen nog de kinderen en de kleinkinderen van zijn broer Drusus in aanmerking, en tenslotte kreeg de Julia-clan toch nog een revanche wanneer Caligula, een zoon van Germanicus en Agrippina (dochter van Julia) keizer werd.

Caligula's regering eindigde echter in waanzin, en in hun zoektocht naar een nieuwe keizer ontdekten de pretorianen bij toeval, verborgen achter een gordijn, de oom van Caligula: Claudius, een man met een waterhoofd, met één been dat ongeveer tien centimeter korter was dan zijn ander, waardoor hij geweldig hinkte, met veel last van zijn maag, met een irritante zenuwtrek (hij schudde met zijn hoofd), en met een hinderlijk spraakgebrek: hij stotterde als de beste. De gangbare opinie was dan ook dat Claudius een halve debiel was... Deze Claudius, kleinzoon van Livia, zoon van Drusus (de broer van Tiberius), broer van Germanicus (de vader van Caligula), zoon van Antonia (de dochter van Marcus Antonius), werd dus de vierde keizer...

Achter zijn wereldvreemd uiterlijk ging in werkelijkheid een verstandige en belezen man schuil, auteur van een "Geschiedenis van de Etrusken" (voorzien van een Etruskisch-Latijns woordenboek), van een "Geschiedenis van de Carthagers", van een werk over de Romeinse godsdienst, enz. Claudius nam het staatsbestuur ter harte en stelde orde op zaken. Moderne historici zijn geneigd om te geloven dat Claudius de rol van halfgare stotteraar bewust heeft gespeeld om op die manier, als zwart schaap van de familie, te kunnen ontsnappen aan de dodendans van Livia.

Toen Claudius op zijn beurt dreigde het slachtoffer te worden van het gekonkel van zijn derde echtgenote Messalina, werd ze ter dood gebracht door een snel en doortastend ingrijpen van de vrijgelatenen van Claudius, die aan het hof de rol van minister vervulden. Een vierde huwelijk met zijn nicht (dochter van zijn broer Germanicus) Agrippinilla was een verstandshuwelijk. Toen Agrippinilla de zoon uit haar eerste huwelijk op de juiste weg naar de troon had gezet, ruimde ze Claudius uit de weg met een vergiftigde paddestoel en bracht zo Nero op de troon. Deze Nero zou, in zijn waanzin, het definitieve einde inluiden van de Julisch-Claudische dynastie.